Udział w spółce komandytowej wspólników w rozumieniu biznesowym można językowo wywodzić zarówno z pojęcia „brania udziału”, czyli uczestnictwa w pewnym przedsięwzięciu wspólnie z innymi osobami, jak również „dzielenia się”, czyli podziału uprawnień związanych ze spółką pomiędzy dwie lub więcej osób. Oba intuicyjnie znaczenia są prawidłowe, albowiem udział w spółce komandytowej wiąże się z uczestnictwem w niej (wyrażającym się w uzyskaniem statusu wspólnika, z całym związanym z tym zespołem praw i obowiązków) przez co najmniej dwie osoby, których prawa i obowiązki majątkowe oraz korporacyjne są skorelowane, ściśle związane z osobami wspólników. Najczęściej są także wykonywane w sposób spójny z wykonywaniem analogicznych praw i obowiązków przez pozostałych wspólników.

Udział w spółce komandytowej – definicja

Udział w spółce komandytowej w rozumieniu prawnym przybiera różną postać i może być różnie definiowany w zależności okoliczności ( czym mowa w dalszej części tego rozdziału).

Przede wszystkim przez udział w spółce komandytowej należy rozumieć członkostwo w spółce, jako prawnym stosunku powstałym na podstawie zawarcia umowy spółki lub przystąpienia do niej. W wyniku zawarcia umowy spółki powstaje bowiem szereg stosunków prawnych pomiędzy wspólnikami oraz pomiędzy wspólnikami a spółką. Powyższe powiązania powstałe na podstawie zawarcia umowy spółki nazywa się „stosunkiem prawnym spółki handlowej”, co zostało określone w art. 2 ksh. Przepis ten wskazuje, że „jeżeli wymaga tego właściwość (natura) stosunku prawnego spółki handlowej, przepisy Kodeksu cywilnego stosuje się odpowiednio”. Oznacza to, że uczestnictwo wspólnika w spółce komandytowej, czyli stosunek prawny spółki, kształtowane jest – w granicach swobody umów – przede wszystkim przez postanowienia umowy spółki, a ponadto przez przepisy prawa i zasady współżycia społecznego. Wykonywanie stosunku prawnego spółki komandytowej powinno następować zgodnie z jego treścią, w sposób odpowiadający celowi społeczno-gospodarczemu spółki komandytowej oraz ustalonym zwyczajom (art. 35[1] i art. 354 kc.).

Członkostwo wspólnika w spółce komandytowej

Przechodząc do istoty udziału w spółce komandytowej należy wskazać, że członkostwo wspólnika w spółce komandytowej (podobnie jak w innych spółkach osobowych) nie ma jednak takiego charakteru jak członkostwo w spółce cywilnej, zawartej na podstawie art. 860 kc. Przyznanie spółce komandytowej zdolności prawnej na podstawie art. 8 § 1 ksh oznacza, że więź między wspólnikami spółki komandytowej a spółką jest istotniejsza niż więź między samymi wspólnikami (która ma zasadnicze znaczenie w spółce cywilnej). Nadal jednak zawiązanie spółki komandytowej skutkuje powstaniem istotnych powiązań osobowych między wspólnikami, dużo istotniejszych niż w spółkach kapitałowych.

Ogół praw i obowiązków w spółce komandytowej

Kluczowe dla ustalenia, z czym wiąże się członkostwo w spółce komandytowej, jest pojęcie ogółu praw i obowiązków w spółce komandytowej, które w doktrynie prawa nazywane jest udziałem spółkowym. Udział spółkowy nie jest wprost zdefiniowany przez przepisy ksh., jednak na ich podstawie doktryna prawa i orzecznictwo wypracowały podstawowe elementy tego prawa. Przyjęcie przez ustawodawcę koncepcji „ogółu praw i obowiązków” nie jest przy tym przypadkowe, albowiem przez ogół należy rozumieć pewną zorganizowaną i spójną całość, a nie luźny „zbiór praw i obowiązków”, który jest jedynie pewną przypadkową sumą elementów, które mogą istnieć łącznie jak i razem. Nie jest możliwe samodzielne funkcjonowanie poszczególnych elementów ogółu, gdyż mają one określone znaczenie prawne tylko jako całość.

Przeniesienie ogółu praw i obowiązków

Na gruncie obowiązujących przepisów można mówić o ograniczonej zbywalności lub warunkowej zbywalności udziału spółkowego. Po pierwsze, „ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej może być przeniesiony na inną osobę tylko wówczas, gdy umowa spółki tak stanowi” (art. 10 § 1 ksh.). Po drugie, „ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej może być przeniesiony na inną osobę tylko po uzyskaniu pisemnej zgody wszystkich pozostałych wspólników, chyba że umowa spółki stanowi inaczej” (art. 10 § 2 ksh.).

Przywołane wyżej przepisy najmocniej wyrażają zasadę, że ogół praw i obowiązków wspólnika spółki komandytowej, czyli udział spółkowy, stanowi o istocie członkostwa wspólnika w spółce. Przeniesienie udziału spółkowego oznacza, że nabywca (osoba trzecia lub inny wspólnik) wstępuje w prawa i obowiązki wspólnika zbywającego te prawa, przy czym dokonanie takiej czynności uwarunkowane jest treścią umowy spółki oraz zgodą pozostałych wspólników.

Zbycie udziału spółkowego

Wyjaśnienia wymaga również pojęcie zbycia udziału spółkowego. W prawie handlowym, będącym częścią gałęzi prawa cywilnego, zbycie udziału jest jednym ze sposobów rozporządzenia udziałem, polegającym na przeniesieniu tytułu prawnego do udziału (własności). Przeniesienie tytułu prawnego do udziału może natomiast nastąpić w ramach każdej dopuszczalnej prawnie czynności prawnej. Przepis art. 10 ksh. nie kształtuje przy tym nowego rodzaju umowy nazwanej, lecz stanowi podstawę do prawno-rzeczowego rozporządzenia tytułem prawnym do udziału spółkowego, w ramach umów nazwanych lub nienazwanych (np. umowy sprzedaży, darowizny, zamiany itp.).

Zbycie ogółu praw i obowiązków (udziału spółkowego) przez wspólnika oznacza tym samym przeniesienie członkostwa w spółce na inną osobę (nabywcę), która staje się wspólnikiem w miejsce wspólnika zbywającego udział spółkowy. Należy przy tym odróżnić zbycie udziału spółkowego (przeniesienie członkostwa w spółce) od wystąpienia wspólnika (ustanie członkostwa w spółce), albowiem przy zbyciu udziału spółkowego nabywca wstępuje w miejsce zbywcy udziału spółkowego i co do zasady rozlicza się nim, natomiast w przypadku wystąpienia wspólnika ze spółki jego prawa i obowiązki co do zasady nie przechodzą na inną osobę, lecz wygasają, a wspólnik występujący rozlicza się ze spółką na podstawie art. 65 ksh. W tym kontekście mylące jest użycie przez ustawodawcę podobnych pojęć „występującego wspólnika” w art. 10 § 3 ksh. i „wystąpienia wspólnika” w art. 65 § 1 ksh., podczas gdy te przepisy dotyczą odmiennych okoliczności prawnych.

Postanowienia umowne mogą bardziej określać szczegółowe zasady zbywania ogółu praw i obowiązków oraz zasady wyrażania przez pozostałych wspólników zgody na nabycie udziału spółkowego.

Kompletność

Przyjmuje się ponadto, że udział spółkowy obejmuje wszystkie prawa i obowiązki przysługujące wspólnikowi względem spółki z tytułu stosunku spółki, w tym:

  • prawa i obowiązki majątkowe (m.in. udział w zyskach i stratach, obowiązek wniesienia wkładu, prawa i obowiązki majątkowe wynikające z udziału kapitałowego itp.),
  • prawa i obowiązki korporacyjne (m.in. reprezentowanie spółki, prowadzenie praw spółki, podejmowanie uchwał itp.).

Tym samym, w ramach każdej czynności prawnej dokonywanej przez wspólnika w zakresie rozporządzenia ogółem praw i obowiązków, nie jest konieczne definiowanie poszczególnych jego elementów, gdyż czynność prawna mająca za przedmiot udział spółkowy obejmuje wszystkie prawa i obowiązki (zarówno o charakterze majątkowym, jak i korporacyjnym) wynikające ze stosunku spółki. Stosunek spółki wyznacza przy tym również granice udziału spółkowego, który nie obejmuje innych stosunków cywilnoprawnych, które mogą wiązać wspólnika i spółkę. Jest to istotne o tyle, że poza osobowym, spółkowym związaniem wspólnika ze spółką w ramach stosunku spółki, często spółkę i wspólnika wiążą inne stosunki prawne, np. wynikające z usług wykonywanych przez wspólnika na rzecz spółki (umowy zlecenia), udostępnienia przez wspólnika przedmiotów majątkowych na podstawie umowy cywilnoprawnej (np. najem nieruchomości należącej do wspólnika).

Przykładowo, wspólnik uzyskuje przychody ze spółki poprzez udział w zyskach, a ponadto przychody z najmu nieruchomości wspólnika przeznaczonej na siedzibę spółki. Zakładając, że umowa spółki nie stanowi inaczej, a pozostali wspólnicy wyrażają zgodę na zbycie udziału spółkowego, w wyniku sprzedaży przez wspólnika ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki komandytowej przenosi on na nabywcę między innymi wszystkie wierzytelności i zobowiązania (w tym zarówno wymagalne, jak i niewymagalne) wynikające z udziału w zyskach i stratach spółki komandytowej. Nie przenosi natomiast praw i obowiązków wynikających z umowy najmu zawartej ze spółką.

Zakaz rozszczepialności ogółu praw i obowiązków

Na gruncie art. 10 ksh. i art. 55 ksh. wywodzi się również zasadę nierozszczepialności (zakazu rozszczepialności) ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki komandytowej, która wyraża się w tym, że prawa i obowiązki wspólnika spółki komandytowej, podobnie jak innych spółek osobowych, co do zasady nie mogą istnieć samodzielnie i nie mogą być przedmiotem odrębnego obrotu. Oznacza to w szczególności zakaz rozporządzenia uprawnieniami organizacyjnymi bez równoczesnego zbycia ogółu praw i obowiązków. Należy zgodzić się również z poglądem, że zakaz ten obejmuje rozporządzanie całością „czystych” praw majątkowych wspólnika, bez przenoszenia obowiązków, jak również poszczególnych praw lub obowiązków wspólnika, zarówno majątkowych jak i korporacyjnych. Mogą one bowiem stanowić przedmiot obrotu jedynie jako nierozerwalna całość. Widać tym samym, że zakaz rozszczepialności jest zdecydowanie szerszy niż w spółkach kapitałowych, jednak czy przewiduje się jakiekolwiek od niego wyjątki?

Granice zakazu rozszczepialności wyznacza ustawa, a istnienie wyjątków potwierdzają przepisy kodeksu spółek handlowych, w tym przede wszystkim art. 55 ksh., zgodnie z którym „jeżeli wspólnik zawrze inną umowę spółki lub przeniesie na osobę trzecią niektóre prawa z tytułu uczestnictwa w spółce, wówczas ani jego wspólnik, ani następca prawny nie stają się wspólnikami spółki jawnej, a w szczególności nie służy im uprawnienie do zasięgania informacji o stanie majątku i interesów tej spółki.” Z powołanego przepisu wyraźnie wynika, że aby uzyskać status wspólnika spółki komandytowej należy nabyć ogół praw i obowiązków, równolegle jednak istnieją prawa, które można nabyć bez nabywania całego ogółu praw i obowiązków wspólnika. Podobnie przepis art. 62 ksh. potwierdza, że w czasie trwania spółki istnieją prawa z tytułu udziału w spółce, którymi wspólnik może rozporządzać i tylko one mogą zostać zajęte przez wierzyciela.

Prawa, którymi rozporządza wspólnik

Wśród praw, którymi wspólnik może rozporządzać swobodnie bez przenoszenia całego udziału spółkowego, są w szczególności wierzytelności, np. niewypłacony, a podzielony zysk za ubiegły rok obrotowy. Wydaje się, że nie ma również przeszkód w rozporządzaniu wierzytelnościami przyszłymi, np. przewidywanym zyskiem za rok bieżący, roszczeniem o zwrot wydatków, prawem z tytułu podziału majątku po ustąpieniu wspólnika lub rozwiązaniu spółki itp. Pomimo braku wyraźnych w tym zakresie przepisów praktyka prawa handlowego i doktryna wypracowały w tym zakresie – na gruncie Kodeksu spółek handlowych oraz nieobowiązującego już Kodeksu handlowego – dość jednolite stanowisko dopuszczające możliwość rozporządzania prawami pieniężnymi, które nie są ściśle związane z osobą wspólnika, a które utraciły charakter stosunku osobistego.

Obciążenia ogółu praw i obowiązków

Wątpliwości prawne budzi możliwość obciążenia ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej ograniczonymi prawami rzeczowymi – zastawem czy użytkowaniem. Wydaje się, że ustanowienie udziału lub użytkowania udziału spółkowego prowadziłoby w rzeczywistości do rozszczepienia poszczególnych praw wspólnika, gdyż część przysługiwałaby zastawcy lub użytkownikowi, a pozostała część – której nie można przenieść na osoby trzecie – pozostałaby przy wspólniku. Doszłoby zatem do sprzecznej z istotą spółki osobowej sytuacji, w której uprawnienia majątkowe przysługują osobie nie będącej wspólnikiem, a skorelowane z nimi uprawnienia korporacyjne – wspólnikowi. Wydaje się zatem uprawnione przyjęcie, stanowiska że ustanowienie zastawu lub użytkowania na całym ogóle praw i obowiązków wspólnika spółki komandytowej jest niedopuszczalne, jako sprzeczne z istotą tego prawa. Odmienne stanowisko, prezentowane przez część doktryny, nie wydaje się uzasadnione, może jednak powodować rozbieżności w praktyce stosowania prawa i zawierania „umów zastawu ogółu praw i obowiązków”, które mogą być dotknięte sankcją nieważności.

W kontekście zakaz rozszczepialności należy również skomentować ewentualne występowanie po stronie wspólnika wielu osób. Zakaz rozszczepialności udziału spółkowego, rozumianego w tym miejscu jako prawo podmiotowe, należy odnosić do przedmiotu tego prawa, tj. jednolitości przedmiotowej i co do zasady braku możliwości samodzielnego rozporządzania składnikami tego majątku. Nie wyklucza to możliwości występowania po stronie podmiotów uprawnionych z tego prawa wielu osób, w szczególności na zasadzie współwłasności ułamkowej lub łącznej (w tym zarówno osób fizycznych i osób prawnych, jak i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną). W przypadku przeniesienia ogółu praw i obowiązków w spółce osobowej na małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej lub działających łącznie wspólników spółki cywilnej dochodzi do nabycia praw i obowiązków na wspólność łączną. Ogół praw i obowiązków wspólnika może być także przedmiotem nabycia na wspólność w częściach ułamkowych, co jest następstwem w szczególności spadkobrania (dziedziczenia), sprzedaży lub darowizny.

Przedmioty majątkowe w spółce komandytowej

Z zastrzeżeniem istniejących w tym zakresie rozbieżności w doktrynie, biorąc pod uwagę treść obowiązujących przepisów należy przyjąć, że udział spółkowy mieści się w pojęciu „przedmioty majątkowe” w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, tym samym, w zależności od okoliczności udział spółkowy może stanowić składnik majątku wspólnego małżonków, tj. w następujących sytuacjach:

  • udział spółkowy zostanie nabyty w zamian za pracę lub świadczenie usług,
  • udział spółkowy zostanie nabyty za składnik stanowiący częściowo składnik majątku wspólnego a częściowo składnik majątku osobistego,
  • chodzi o prawa spółkowe objęte zakazem rozszczepialności, a udział spółkowy należy do majątku wspólnego,
  • udział spadkowy lub poszczególne prawa spółkowe zostały nabyte w drodze zapisu lub darowizny a spadkodawca lub darczyńca postanowili, że wejdą w skład majątku wspólnego zapisobiercy lub obdarowanego i jego współmałżonka,
  • małżonkowie zawrą intercyzę skutkującą przynależnością praw spółkowych do majątku wspólnego,
  • małżonkowie dokonają przesunięcia praw z majątku osobistego do majątku wspólnego (np. w drodze umowy sprzedaży, darowizny itp.).

Wzrost wartości spółki

W tym kontekście należy zwrócić uwagę, że wieloletnie istnienie spółki może prowadzić do wzrostu jej wartości w stosunku do wkładów wnoszonych przy zawiązaniu spółki, w wyniku czego, w związku z umiejętnym zarządzaniem spółką przez wspólników i prowadzeniem jej spraw wartość „udziału spółkowego” niejednokrotnie może być dużo większa niż nominalna wartość wkładów wniesionych do spółki przez wspólnika (z majątku małżeńskiego). W niektórych okolicznościach, w szczególności w przypadku spółek komandytowych powstałych w wyniku przekształcenia, ustalenie wartości udziału spółkowego przy orzekaniu podziału majątku małżonków może stanowić duże wyzwanie dla sądu, a szczególne trudności mogą być związane z uwzględnieniem stopnia przyczynienia się do rozwoju spółki wskutek osobistej pracy wspólnika. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 13 marca 2008 r., III CZP 9/08, „jeżeli wkład jednego z małżonków do spółki cywilnej przekształconej w spółkę jawną [analogicznie w spółce komandytowej – przyp. aut] pochodzi z majątku objętego wspólnością majątkową małżeńską, do majątku tego należy wierzytelność z tytułu nakładu, którym pokryto wkład. Wysokość tej wierzytelności ustala się według reguł obowiązujących przy obliczaniu wartości udziału kapitałowego w przypadku wystąpienia wspólnika ze spółki jawnej (art. 65 ksh.). (…) Przy obliczaniu wartości udziału kapitałowego należy mieć na względzie stan spółki z chwili ustania wspólności majątkowej małżeńskiej, a ceny z daty orzekania”.

Rodzaje udziałów w spółce komandytowej

W kontekście ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki komandytowej, na podstawie obowiązujących przepisów można mówić o klasyfikacji praw i obowiązków w spółce komandytowej. W ramach powyższej klasyfikacji można wyróżnić: prawa i obowiązki majątkowe oraz prawa i obowiązki korporacyjne (zwane również niemajątkowymi).

Wśród zasadniczych praw i obowiązków majątkowych należy wyróżnić:

  • udział w zyskach i stratach (art. 51 i 52 ksh.),
  • udział kapitałowy i związane z nim prawa i obowiązki pochodne (art. 50 i art. 53 ksh.),
  • udział w masie likwidacyjnej spółki (art. 82 § 2 ksh.),
  • prawa i obowiązki wspólników występujących ze spółki (w tym tzw. udział rozliczeniowy, udział w zyskach i stratach ze spraw niezakończonych i inne),
  • prawa i obowiązki związane z rzeczami wniesionymi do spółki tylko do używania (art. 49 ksh.),
  • obowiązek wniesienia wkładu (art. 3 ksh.).

Do zasadniczych praw i obowiązków korporacyjnych należy zaliczyć:

  • prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki (art. 39 ksh.),
  • prawo rozstrzygania w sprawach istotnych dla spółki w formie uchwał wspólników,
  • prawo do reprezentowania spółki (art. 29 ksh.),
  • prawa związane z zasięganiem informacji i kontroli dokumentów spółki (art. 38 ksh.),
  • prawo do wypowiedzenia umowy spółki (art. 61 ksh.),
  • prawo do żądania rozwiązania spółki i wyłączenia wspólnika (art. 63 ksh.),
  • obowiązek lojalności, obejmujący m.in. zakaz konkurencji (art. 56 ksh.).