Zasady reprezentacji spółki komandytowej, mogą podlegać zmianom w trakcie istnienia spółki, zarówno w okresie zgody między wspólnikami, jak również w przypadku konfliktu. Umowa spółki może od początku istnienia spółki przewidywać, że określony komplementariusz lub komplementariusze są pozbawieni prawa reprezentowania spółki, względnie – określać sposób reprezentacji w ten sposób, że komplementariusze są uprawnieni do reprezentowania spółki jedynie łącznie z innym komplementariuszem lub prokurentem (art. 30 § 1 ksh.).

Przykład takiego postanowienia umowy spółki może stanowić zapis, że spółkę reprezentują komplementariusze w ten sposób, że do składania oświadczeń w imieniu spółki uprawnieni są komplementariusz A działający samodzielnie oraz komplementariusz B i komplementariusz C działający łącznie.

Zakres swobody w umownym pozbawianiu komplementariuszy prawa reprezentacji spółki

Wspólnicy nie mają pełnej swobody w umownym pozbawianiu komplementariuszy prawa reprezentacji spółki. Nie wydaje się dopuszczalne przykładowo pozbawienie wszystkich komplementariuszy prawa reprezentacji spółki, albowiem naruszałoby to autonomię spółki i granice, w ramach których można powierzać osobom trzecim szeroko rozumiane zarządzanie spółką (czyli prowadzenie spraw i reprezentację), a tym samym byłoby sprzeczne z naturą spółki komandytowej. Możliwe natomiast jest pozbawienie prawa reprezentacji spółki wszystkich z wyjątkiem jednego komplementariusza, który w takim przypadku reprezentuje spółkę samodzielnie lub łącznie z prokurentem.

Ograniczenie reprezentacji spółki

Ograniczenie reprezentacji spółki, które przepisy uznają za bezskuteczne wobec osób trzecich (art. 29 § 3 ksh.), należy odróżnić od określenia sposobu reprezentacji, które dotyczy np. wprowadzenia zasady reprezentacji łącznej z innym wspólnikiem lub prokurentem. W związku z powyższym wobec osób trzecich nie będą skuteczne postanowienia umów spółek komandytowych ograniczające komplementariusza do reprezentacji, np. wyłączające go od reprezentowania lub określające katalog (zakres) spraw, w ramach których przysługuje mu prawo reprezentacji, a naruszenie takich zakazów przez wspólnika będzie miało skutek wyłącznie w zakresie stosunków wewnętrznych spółki. Naruszenie tych zakazów – jak również innych ograniczeń w reprezentacji spółki – może mieć natomiast znaczenie w zakresie oceny działań wspólnika naruszającego ustanowione wobec niego ograniczenia, np. przy jego odpowiedzialności odszkodowawczej za szkodę wyrządzoną spółce lub w przypadku złożenia pozwu o pozbawienie wspólnika prawa reprezentacji na podstawie art. 30 § 2 ksh. Określenie sposobu reprezentacji w umowie spółki (które w konsekwencji powinno zostać ujawnione w rejestrze przedsiębiorców KRS) ma natomiast skutek wobec osób trzecich. Takie rozumienie różnicy pomiędzy skutkami określenia sposobu reprezentacji spółki komandytowej i ograniczenia prawa reprezentacji wspólników w umowie spółki nie budzi obecnie kontrowersji zarówno w orzecznictwie jak i piśmiennictwie (uchwała Sądu Najwyższego z 30 maja 2008 r., sygn.. akt III CZP 43/08).

Zmiana umowy spółki wymaga jednomyślności wspólników

Zmiana umowy spółki wymaga jednomyślności wspólników, jeżeli wspólnicy nie ustalili innego trybu zmiany umowy spółki. W związku z powyższym pojawia się wątpliwość, czy w przypadku określenia innego trybu zmiany umowy spółki (np. w drodze uchwały podjętej większością głosów) można pozbawić komplementariusza prawa reprezentacji spółki bez jego zgody w drodze zmiany umowy spółki. Zagadnienie to budzi kontrowersję ze względu na fakt, iż brak jest w zakresie spółek osobowych, w tym spółek komandytowych, przepisu wprost zakazującego pozbawiania uprawnień lub nakładania nowych obowiązków w drodze zmiany umowy spółki bez zgody zainteresowanych wspólników (a tego typu lub podobne przepisy istnieją w odniesieniu do wspólników spółek z ograniczoną odpowiedzialnością – art. 246 § 3 ksh., akcjonariuszy spółek akcyjnych – art. 415 § 3 ksh. i komplementariuszy spółek komandytowo-akcyjnych – art. 137 § 2 ksh.). Zagadnienie to może mieć istotne znaczenie w sytuacji konfliktu wspólników, gdy jeden z komplementariuszy przez nierozważne lub celowe działania naraża na ryzyko spółkę i pozostałych wspólników, w tym przede wszystkim pozostałych komplementariuszy, w związku z ich nieograniczoną, subsydiarną odpowiedzialnością za zobowiązania spółki. W związku z powyższym, mając na uwadze odmienny charakter spółek osobowych od spółek kapitałowych oraz zasadę racjonalności ustawodawcy, wydaje się zasadne dopuszczenie możliwości umownego pozbawienia prawa reprezentacji komplementariusza nawet bez jego zgody, jeżeli umowa spółki uchyla wymóg jednomyślności w zakresie zmiany umowy spółki.

Sąd również orzeknie o pozbawieniu prawa reprezentacji spółki

Pozbawienie komplementariusza prawa reprezentacji spółki może również nastąpić w drodze orzeczenia sądu. Podstawą do takiego orzeczenia sądu jest istnienie „ważnych powodów”, obejmujących okoliczności zarówno subiektywne (dotyczące danego wspólnika), jak i obiektywne (zewnętrzne, niezależne od danego wspólnika) przemawiające za wydaniem takiego wyroku. Ocena, czy przedstawione w pozwie okoliczności stanowią „ważne powody” przemawiające za pozbawieniem wspólnika prawa reprezentacji należy do sądu. W doktrynie i orzecznictwie wśród okoliczności stanowiących „ważny powód” pozbawienia wspólnika prawa reprezentacji wymienia się między innymi naruszanie obowiązków komplementariusza, w tym przede wszystkim obowiązku powstrzymania się od prowadzenia działalności konkurencyjnej, przedłużająca się choroba wspólnika, uniemożliwiająca mu prawidłową reprezentację spółki, utrata lub ograniczenie kwalifikacji (np. umysłowych), nieuczciwość, lekkomyślność lub rażące niedbalstwo w zaciąganiu zobowiązań, uzależnienie od alkoholu itp. Do ważnych powodów można zaliczyć również notoryczne reprezentowanie spółki wbrew lub niezgodnie z wewnętrznymi zasadami lub ograniczeniami, w tym na przykład bez wymaganej uchwały wspólników w sprawach przekraczających lub nieprzekraczających zakresu zwykłych czynności spółki.

Do złożenia pozwu o pozbawienie komplementariusza prawa reprezentacji spółki uprawniony jest każdy wspólnik, tj. zarówno inni komplementariusze jak i komandytariusze, gdyż każdy z nich posiada interes prawny w tej sprawie. W doktrynie postuluje się, aby spółka komandytowa – której komplementariusz ma być pozbawiony prawa reprezentacji – wystąpiła albo jako powód albo co najmniej jako interwenient uboczny po stronie powodowej, aby zapewnić rozszerzoną skuteczność związania wyrokiem również wobec spółki. Bardziej zasadny wydaje się jednak pogląd, że wyrok wydany nawet bez udziału przedmiotowej spółki komandytowej ma charakter konstytutywny i stanowi podstawę zmiany wpisu w KRS w zakresie osób uprawnionych do reprezentacji spółki.

W przypadku, gdy w spółce występuje tylko jeden komplementariusz lub tylko jeden z komplementariuszy posiada prawo reprezentacji spółki, nie ma możliwości pozbawienia takiego komplementariusza prawa reprezentacji spółki. Tego typu sytuacja może być podstawą do rozwiązania spółki, jeżeli wspólnicy nie uzgodnią innego sposobu reprezentacji spółki, przystąpienia lub zmiany ról wspólników w spółce (np. poprzez zmianę statusu jednego lub więcej komandytariuszy na komplementariusza).

Przepis art. 30 § 2 ksh. pozwalający na sądowe pozbawienie wspólnika prawa reprezentacji spółki ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że wspólnicy nie mogą w umowie spółki wyłączyć jego zastosowania ani zmienić przesłanek rozstrzygnięcia przez sąd w tego typu sprawie.