Przez wystąpienie wspólnika ze spółki komandytowej należy rozumieć sytuację, w której wspólnik przestaje uczestniczyć w spółce i żadna osoba nie nabywa jego ogółu praw i obowiązków wspólnika. Nie należy tym samym, mylić pojęcia wystąpienia wspólnika ze spółki z pojęciem zbycia udziału spółkowego, w której to sytuacji wspólnik wprawdzie przestaje uczestniczyć w spółce, ale w jego miejsce wstępuje inna osoba, która nabywa ogół praw i obowiązków (odpowiednio komplementariusza lub komandytariusza).

Wypowiedzenie umowy przez wspólnika

Wystąpienie wspólnika i konieczność rozliczenia z nim najczęściej następuje wskutek wypowiedzenia umowy spółki przez wspólnika, może jednak nastąpić również wskutek śmierci lub upadłości wspólnika, wyłączenia wspólnika ze spółki przez sąd, rozwiązania spółki dwuosobowej i przejęcia majątku spółki przez jednego wspólnika za obowiązkiem rozliczenia się z drugim wspólnikiem, jak również innych zdarzeń prawnych przewidzianych w umowie spółki.

W wyniku wystąpienia wspólnika jego dotychczasowe uprawnienia składające się na udział spółkowy, w tym przede wszystkim uprawnienia związane z udziałem kapitałowym i udziałem w zysku, aktualizują się i przekształcają w swoiste uprawnienia rozliczeniowe, opisane w dalszej części.

Udział rozliczeniowy wspólnika występującego ze spółki komandytowej

Udział rozliczeniowy wspólnika występującego ze spółki wywodzi się z udziału kapitałowego, którego wartość początkowa wynika z wartości wkładów rzeczywiście wniesionych do spółki, może jednak ulegać zmianie w wyniku określonych zdarzeń prawnych, mający wpływ na wartość majątku spółki (np. pozostawione zyski, niepokryte straty itp.). Przepisy prawa nie zawierają ustawowej definicji udziału rozliczeniowego, które to pojęcie zostało ukształtowane w doktrynie prawa, jednakże jego specyfika uzasadnia jego odrębne omówienie oraz zdefiniowanie.

Wspólnik występujący ze spółki otrzymuje udział kapitałowy obliczany na podstawie osobnego bilansu, uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki.

Powyższy sposób wyliczenia udziału rozliczeniowego jest tyle specyficzny, że odwołuje się zarówno do pojęcia o charakterze rachunkowym (bilans spółki) jak i wartości rynkowej (wartość zbywcza) majątku spółki (art. 65 § 1 w zw. z art. 103 § 1 ksh.).

Bilans spółki powinien być sporządzony:

  • w przypadku wypowiedzenia – w przypadku wypowiedzenia – na ostatni dzień roku obrotowego, w którym upłynął termin wypowiedzenia;
  • w przypadku śmierci wspólnika lub ogłoszenia upadłości – na dzień śmierci albo dzień ogłoszenia upadłości;
  • w przypadku wyłączenia wspólnika na mocy prawomocnego orzeczenia sądu – na dzień wniesienia pozwu.

Wobec braku przepisów przeciwnych należy przyjąć, że bilans spółki powinien być sporządzony według tych samych zasad co bilans roczny, stanowiący element rocznego sprawozdania finansowego spółki komandytowej.

Wartość zbywcza majątku

W bilansie spółki aktywa i pasywa powinny zostać wycenione w taki sposób, aby uwzględniać wartość zbywczą majątku, czyli wartość, za którą majątek mógłby zostać zbyty. Wydaje się, że przez wartość zbywczą majątku spółki ustawodawca rozumie zatem wartość rynkową, można więc założyć, że pomimo innej wartości majątku powstałego z wkładów wspólników w chwili wstąpienia, to spłacony udział przyjmie wartość wkładu według cen zbycia na dzień wystąpienia. Oczywistym jest, że w toku prowadzenia działalności przez spółkę nabywa i zbywa ona składniki majątku (w tym przedmioty niestanowiące wkładu wspólników), których wartość rynkowa ulega ciągłej zmianie, a zatem jasnym jest, że udział rozliczeniowy to specyficzny udział kapitałowy, który został zwaloryzowany poprzez odniesienie go do wartości zbywczej majątku spółki na ostatni dzień uczestnictwa wspólnika w spółce.

Udział rozliczeniowy wspólnika

Udział rozliczeniowy powinien zostać wypłacony wspólnikowi występującemu ze spółki w pieniądzu, co może stanowić duże utrudnienie dla spółki, dla której przepisy prawa nie ustanawiają wystarczających gwarancji ochrony majątku, nie określają też terminu pozwalającego na przygotowanie się do tak znaczącego wydatku. Wydaje się zatem, że w przypadku braku odmiennych postanowień umowy spółka komandytowa powinna dokonać wypłaty na rzecz wspólnika występującego ze spółki na jego pierwsze wezwanie (art. 455 kc. w zw. z art. 2 ksh.). W związku z powyższym zasadne jest, aby wspólnicy w umowie spółki lub w porozumieniu ze wspólnikiem występującym ze spółki (względnie z jego spadkobiercami) ustalili inny termin spłaty.

Przykładowo, komandytariusz spółki komandytowej posiadający 1/3 udziału kapitałowego wypowiada umowę spółki i jest uprawniony do otrzymania wypłaty równej 1/3 wartości zbywczej majątku spółki. Wycena majątku spółki wykazała wartość 1.200.000,00 zł, a zatem wspólnik posiada roszczenie do spółki na kwotę 400.000,00 zł. Spółka nie posiada środków wystarczających na wypłatę, a w danym momencie nie jest możliwe spieniężenie majątku trwałego spółki w celu rozliczenia ze wspólnikiem. W związku z tym spółka zawiera z występującym wspólnikiem porozumienie, na podstawie którego część udziału rozliczeniowego w kwocie 150.000,00 zł zostanie spłacona z nowego kredytu uzyskanego przez spółkę, a pozostała kwota 250.000,00 zł zostanie spłacona przez spółkę w 5 równych ratach płatnych co rok.

Spółka i wspólnik mogą ustalić inne zasady

Spółka i wspólnik występujący ze spółki mogą również ustalić inne sposoby obliczenia udziału kapitałowego wspólnika występującego ze spółki, a także inne sposoby rozliczenia, np. ustalając, że zamiast zapłaty w pieniądzu spółka przeniesie na rzecz wspólnika niektóre składniki majątku (rozliczenie rzeczowe).

Bilans spółki, a tym samym udział rozliczeniowy wspólnika może również wykazać wynik ujemny. W takim przypadku wspólnik (lub odpowiednio jego spadkobiercy) są zobowiązani wyrównać spółce brakującą wartość (art. 65 § 4 w zw. z art. 103 § 1 ksh.). Należy przyjąć, ze wspólnicy są zobowiązani do wyrównania niedoboru tylko wtedy, kiedy uczestniczą w stratach, a zatem komandytariusze – w braku odmiennych postanowień umowy spółki – jedynie do wartości umówionego wkładu, a wspólnicy (komplementariusze lub komandytariusze), którzy zostali zwolnieni z udziału w stratach, w ogóle nie są zobowiązani wyrównać spółce niedoboru.

Udział w zysku i stracie ze spraw niezakończonych

Dalej idącą kwestią, nieco zapomnianą w praktyce spółek osobowych, jest przychód spółki komandytowej w zakresie spraw spółki niezakończonych w momencie wystąpienia wspólnika (art. 65 § 4 w zw. z art. 103 § 1 ksh.). Zgodnie z obowiązującymi przepisami dotyczącymi spółki jawnej, mającymi odpowiednie zastosowanie do spółki komandytowej, byli wspólnicy mają udział w zyskach i stratach spółki w zakresie spraw niezakończonych, choć nie mają wpływu na ich prowadzenie.

Rozliczenie jedynie dochodu związanego z działalnością spółki

Konstrukcja przedmiotowego uprawnienia budzi wiele wątpliwości. Po pierwsze, jak traktować przedmiotowe prawo w sytuacji, gdy wspólnik otrzymał już wypłatę udziału rozliczeniowego z uwzględnieniem wartości rynkowej składników majątkowych? W przypadku wyceny składników metodą dochodową bierze się przecież pod uwagę przyszłe przychody, które spółka może z nich uzyskać w przyszłości, dlaczego więc wspólnik miałby otrzymywać zapłatę z tego tytułu niejako dwukrotnie? W literaturze wyrażono pogląd, że art. 65 § 5 ksh. przewiduje obowiązek rozliczenia jedynie tych dochodów, które są związane z przedmiotem działalności spółki. Inne wierzytelności powinny zostać uwzględnione w jednorazowym rozliczeniu stosownie do art. 65 § 1 i 2 ksh., nawet jeżeli są to dochody niewymagalne, jednak istniejące już w chwili rozwiązania spółki.

Pogląd ten należy uznać za uzasadniony w części, w której za niedopuszczalne zakłada dwukrotne rozliczanie tych samych dochodów występującego wspólnika, w ramach udziału rozliczeniowego i udziału w zysku. Niemniej jednak pomijanie w wycenie rynkowej majątku spółki dochodów, które są generowane poza przedmiotem działalności, wydaje się jednak nieuzasadnione i mogłoby powodować trudności w wycenie majątku spółki. Bardziej uzasadnione jest zatem założenie, że uprawnienie do udziału w zyskach i stratach spółki ze spraw niezakończonych stanowi sytuację prawną (prawo i obowiązek) występującego wspólnika subsydiarną wobec udziału kapitałowego, a wspólnik powinien mieć udział w zysku lub stracie w sytuacji, w której wycena majątku spółki w ogóle nie uwzględniła spodziewanego zysku/straty lub uwzględniła ją w sposób nieprawidłowy (np. wskutek przyjęcia w założeniu wyceny przychodu, którego egzekucja okazała się bezskuteczna).

Termin początkowy i końcowy przedmiotowego prawa i obowiązku wspólnika

Po drugie, przepis określa jedynie termin początkowy, tj. moment rozpoczęcia sprawy, gdyż warunkiem koniecznym dla uznania sprawy za niezakończoną jest rozpoczęcie jej prowadzenia w okresie poprzedzającym rozwiązanie spółki lub wystąpienie wspólnika (por. wyrok Sądu Najwyższego z 25 stycznia 2012 r., V CSK 62/11). Jednakże brak określenia terminu wygaśnięcia przedmiotowego prawa i obowiązku wspólnika (zgodnie z art. 65 § 5 zdanie 2 w zw. z art. 103 § 1 ksh.: „wspólnik może żądać podziału zysku i straty z końcem każdego roku obrotowego”). Powoduje to, że jego stosunek prawny ze spółką nie zostaje efektywnie i w pełni zakończony, co może wywoływać szczególne trudności przy określaniu zasad partycypacji w zysku i stracie ze spraw o charakterze ciągłym (np. zawarcie umowy ramowej dotyczącej stałego świadczenia usług).

W końcu, wątpliwości może budzić wysokość udziału w zysku i stracie byłego wspólnika, albowiem w sytuacji, w której nie jest on wspólnikiem, udziały w zyskach i stratach pozostałych wspólników uległy odpowiednio zmianie, a po ewentualnych dalszych zmianach osobowych (np. przystąpieniu nowych wspólników) określenie udziału w zyskach i stratach poszczególnych wspólników w ogóle nie odpowiada udziałowi, jaki były wspólnik posiadał w czasie jego uczestnictwa w spółce. Jeżeli ponadto do udziału w zyskach i stratach ze spraw niezakończonych stosować odpowiednio przepisy dotyczące „zwykłego” udziału w zysku i stratach, to należałoby przyjąć – w braku odmiennych postanowień umowy spółki – że komandytariusze uczestniczą w stracie jedynie do wartości umówionego wkładu (art. 123 § 1 i 3 ksh.).

Reasumując wydaje się uzasadnione, aby udział w zysku i stratach ze spraw niezakończonych – na zasadzie odpowiedniego zastosowania (art. 103 § 1 ksh.) – ograniczyć w spółkach komandytowych wyłącznie do udziału w zyskach i stratach w ramach ewentualnej „korekty” niewłaściwego rozliczenia spraw niezakończonych w ramach udziału kapitałowego wspólnika występującego ze spółki.

Inne uprawnienia byłych wspólników spółki

Do innych uprawnień byłych wspólników spółki należy również zaliczyć prawo żądania wyjaśnień i rachunków w celu obliczenia udziału w zyskach i stratach ze spraw niezakończonych (art. 65 § 5 zdanie 2 w zw. z art. 103 § 1 ksh.).

Wydaje się również zasadne przyjęcie, że obowiązek lojalności zachowuje częściową ważność, w szczególności w zakresie ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa spółki komandytowej po wystąpieniu wspólnika ze spółki.

Wspólnicy mogą w umowie spółki lub odrębnym porozumieniu rozszerzyć również zakaz prowadzenia działalności konkurencyjnej w okresie po wystąpieniu przez wspólnika ze spółki. Tego typu zakaz konkurencji – jeżeli zostanie ustanowiony – powinien być ograniczony czasowo oraz precyzyjnie określać działalność konkurencyjną (typ działalności gospodarczej) oraz ewentualnie inne warunki obowiązywania zakazu (zakres terytorialny, typ klientów, wynagrodzenie z tytułu zakazu konkurencji itp.).

Jeżeli wspólnik wniósł do spółki rzeczy jedynie do używania (a nie na własność), rzeczy te powinny mu zostać zwrócone w naturze, czyli w takim stanie, w jakim znajdują się w spółce. Dotyczy to zarówno sytuacji wystąpienia wspólnika ze spółki (art. 65 § 3 w zw. z art. 103 § 1 ksh.), jak i likwidacji spółki wskutek jej rozwiązania (art. 82 § 3 w zw. z art. 103 § 1 ksh.).