Zarówno komplementariusze jak i komandytariusze mogą uzyskiwać przychód ze spółki komandytowej z różnych tytułów prawnych. Jednak zasadniczym sposobem wynagradzania wspólników jest udział w zyskach i stratach. Udział w zyskach i stratach występuje bowiem w każdej spółce przez cały okres jej działalności i z reguły jest zasadniczym celem społeczno-gospodarczym zawiązania spółki komandytowej przez wspólników.

Uprawnienia majątkowe wspólników

W szczególnych okolicznościach inne sposoby uzyskiwania przychodu ze spółki komandytowej mogą mieć jednak większe znaczenie, o czym mowa poniżej. Zgodnie z art. 103 § 1 i 2 ksh uprawnienia majątkowe wspólników spółki komandytowej są zasadniczo tożsame z uprawnieniami majątkowymi wspólników spółki jawnej, a przepisy dotyczące spółki jawnej mają odpowiednie zastosowanie do spółki komandytowej, z niewielkimi modyfikacjami dotyczącymi tego typu spółki. Należy przy tym zauważyć, że część uprawnień, jak np. udział w zyskach, jest ściśle skorelowany z obowiązkami, jak np. udział w stratach..

Udział w zyskach i stratach spółki

Udział w zyskach i stratach jest pochodną wyniku finansowego, jaki osiąga spółka za dany rok obrotowy. Mając na uwadze fakt, że spółki komandytowe są obowiązane do prowadzenia ksiąg rachunkowych, podział zysku następuje po sporządzeniu i zatwierdzeniu sprawozdania finansowego wykazującego zysk lub stratę jednostki po zakończeniu roku obrotowego.

Regulacja kwestii udziału w zyskach i stratach

Udział w zyskach i stratach jest obszarem, w którym swoboda regulacji przez wspólników jest stosunkowo szeroka. Wspólnicy mogą w umowie spółki w sposób zasadniczo dowolny, w granicach swobody umów, regulować kwestie udziału w zyskach i stratach spółki komandytowej, z zastrzeżeniem aspektów podatkowych, w zakresie których udział w zysku powinien uwzględniać warunki rynkowe i być uzasadniony gospodarczo. W szczególności wspólnicy mogą ustalić stałe zasady podziału zysku (np. określenie stałej proporcji udziału w zysku) lub zmienne, np. ustalane na podstawie corocznej uchwały w odniesieniu do innych wskaźników np. wpływu na prowadzenie spraw spółki, ryzyka ponoszonego przez poszczególnych wspólników itp. Przyjmuje się przy tym, że całkowite wyłączenie wspólnika (komandytariusza lub komplementariusza) z udziału w zysku byłoby sprzeczne z naturą spółki i przekraczałoby granice swobody umów, choć dopuszczalne może być np. czasowe wyłączenie komandytariuszy z udziału w zysku, w celu umożliwienia spółce rozwoju.

Przykład postanowienia umowy spółki: „wspólnicy uczestniczą w zysku spółki w następujących częściach: wspólnik A – 70%, wspólnik B – 30%.

Część zysku przeznaczana do podziału

W umowie spółki wspólnicy mogą również postanowić, jaka część zysku przeznaczana jest do podziału, a jaka pozostawiana w spółce, np. w celu rozwoju, realizacji inwestycji itp. Wspólnicy mogą również pozostawić decyzję do corocznego rozstrzygnięcia, w uchwale wspólników podejmowanej po zakończeniu każdego roku obrotowego. Ze względu na strukturę spółki komandytowej i konieczność opodatkowania dochodów przypadających na wspólników spółek komandytowych, w określonych okolicznościach inne sposoby wyposażenia spółki w majątek mogą okazać się korzystniejsze (np. powiększenie wkładów, pożyczki wspólników itp.). Przykład postanowienia umowy spółki: „wspólnicy uczestniczą w zysku w częściach równych. Wspólnicy mogą przeznaczyć do 10% zysku za poprzedni rok obrotowy na zwiększenie wkładów wspólników do spółki proporcjonalnie do ich udziału w zysku, na podstawie uchwały wspólników podjętej zwykłą większością głosów”.

Podział zysku w spółce komandytowej

Jeżeli wspólnicy nie ustalą innych zasad podziału zysku, zastosowanie mają zasady kodeksowe. Ogólna zasada stanowi, że każdy wspólnik ma prawo do równego udziału w zyskach w tym samym stosunku bez względu na rodzaj i wartość wkładu. Jednak w odniesieniu do spółki komandytowej szczególna regulacja dotyczy komandytariuszy, którzy uczestniczą w zysku spółki proporcjonalnie do wkładu rzeczywiście wniesionego (a nie umówionego) przez danego komandytariusza do spółki.

Tym samym należy przyjąć, że w przypadku braku odmiennych postanowień umowy spółki, wyliczenie zysku przypadającego na każdego komplementariusza i komandytariusza wymaga obliczenia wartości wkładów wniesionych przez komandytariuszy, przy czym część zysku przypadająca na komandytariuszy dzieli się pomiędzy nich proporcjonalnie do wkładu rzeczywiście wniesionego do spółki, a część zysku przypadająca na komplementariuszy dzieli się pomiędzy nich w częściach równych (niezależnie od wkładów).

Specyficzna zasada dotycząca komandytariuszy

Specyficzna zasada dotycząca komandytariuszy ma na celu zmotywowanie ich do wniesienia pełnego wkładu, co podkreśla ich bardziej kapitałowy – niż w przypadku komplementariuszy – związek ze spółką i istotność realizacji zobowiązania do wniesienia wkładów przez komandytariuszy dla rozwoju spółki (w porównaniu do podstawowego obowiązku komplementariuszy, czyli prowadzenia spraw spółki). Treść przepisu art. 123 § 1 ksh., w szczególności sformułowanie „proporcjonalnie do jego wkładu rzeczywiście wniesionego do spółki” może jednak budzić wątpliwości interpretacyjne.

Należy przychylić się do stanowiska, że zysk w spółce komandytowej, w braku odmiennych postanowień umowy spółki, wyznacza reguła per capita („według głów”) z uwzględnieniem proporcji wkładu komandytariusza rzeczywiście wniesionego do spółki do jego wkładu umówionego. Tym samym zarówno komplementariusze jak i komandytariusze uczestniczą równo w zysku spółki komandytowej (niezależnie od wartości kwotowej wkładów). Należy jednak podkreślić, że komandytariusz zostaje zrównany z komplementariuszem co do uczestnictwa w zysku dopiero wtedy, gdy w całości zrealizuje swoje umówione przyczynienie się do osiągnięcia wspólnego celu wspólników. Oznacza to, że jest zobowiązany w całości wnieść umówiony przez siebie wkład do spółki.

Regulacje zysku komplementariuszy i komandytariuszy

W doktrynie postuluje się szczególnie staranną regulację w umowie spółki zasad udziału w zysku komplementariuszy i komandytariuszy, aby uniknąć ewentualnych sporów. W praktyce spółek prawa handlowego najlepiej sprawdza się procentowe określenie w umowie spółki udziału w zysku przez poszczególnych wspólników, wsparte dokładnymi postanowieniami kształtującymi ewentualne zmiany w zakresie udziału w zysku (np. penalizujące niepełne wniesienie wkładu przez komandytariusza). Takie postanowienie może jednak wymagać zmiany przy każdym zbyciu udziału spółkowego lub innej zmianie wspólników spółki komandytowej.

Obligatoryjne przesłanki przeznaczenia zysku

Przy podziale zysku wspólnicy powinni zweryfikować czy nie zachodzą obligatoryjne przesłanki przeznaczenia zysku, np. na pokrycie udziału kapitałowego komplementariusza lub komandytariusza, uszczuplonego wcześniej w wyniku pokrycia straty (art. 52 § 2 ksh.) lub na uzupełnienie wkładu komandytariusza rzeczywiście wniesionego do wysokości wkładu umówionego (art. 123 § 2 ksh.) Przepisy te mają charakter bezwzględnie obowiązujący, a zatem wspólnicy nie mogą dokonać innych ustaleń (zarówno w umowie spółki jak i na podstawie uchwały wspólników) w zakresie przeznaczenia zysku w przypadku uszczuplenia udziału kapitałowego lub wniesienia niepełnego wkładu. Dla przykładu, zysk spółki za rok 2014 wyniósł 100.000,00 zł, a udział w zysku komandytariusza wyniósł 5.000,00 zł. W związku z tym, że komandytariusz wniósł jedynie 500,00 zł z wkładu umówionego na kwotę 2.500,00 zł, kwotę 2.000,00 zł z zysku przypadającego na tego komandytariusza przeznacza się obligatoryjnie na uzupełnienie jego wkładu, natomiast pozostałą kwotę 3.000,00 zł można wypłacić komandytariuszowi tytułem udziału w zysku.

Należy również wskazać, że w przypadku zawarcia wyraźnych zasad podziału zysku w umowie spółki lub w ich braku – zgodnie z przepisami art. 51 i 123 ksh. – powstanie prawa do żądania wypłaty udziału w zysku następuje nawet w przypadku braku podjęcia uchwały w tym przedmiocie. W orzecznictwie przyjęło się, objęcie spółki obowiązkiem zatwierdzenia sprawozdania finansowego nie później niż 6 miesięcy od końca roku obrotowego oznacza, że jest to czas niezbędny, by spółka spełniła świadczenie, w przypadku zgłoszenia przez wspólnika roszczenia o wypłatę zysku (wyrok Sądu Najwyższego z 3 lipca 2008 r., IV CSK 101/08, OSG 2009, Nr 10).

Gdy spółka poniesie stratę

W przypadku poniesienia przez spółkę straty, konieczne jest jej pokrycie. Zgodnie z regulacją ustawową, komplementariusze uczestniczą w stracie w częściach równych, natomiast komandytariusze jedynie do wartości umówionego wkładu (51 § 1 i 123 § 3 ksh.). Przepis ten należy rozumieć tak, że udział komandytariusza w stratach jest ograniczony kwotowo, natomiast za błędne należy uznać stanowisko, że komandytariusze uczestniczą w stracie proporcjonalnie do wkładu umówionego. Dodatkowo należy zwrócić uwagę, że próg udziału w stratach komandytariusza został powiązany z wkładem umówionym, nawet jeśli nie został on w rzeczywistości wniesiony.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami umowa spółki może również zwolnić wspólnika (zarówno komplementariusza jak i komandytariusza) od udziału w stratach. Należy jednak podkreślić, iż postanowienie to ma charakter głównie wewnętrzny i ma wpływ na sposób pokrycia strat przez poszczególnych wspólników (w tym skutkujące pomniejszeniem ich udziałów kapitałowych w spółce), nie prowadzi jednak do ograniczenia subsydiarnej odpowiedzialności wspólnika za zobowiązania spółki (wyrok Sądu Najwyższego z 12 marca 2008 r., I CSK 447/07).

Wypłata zaliczek na poczet udziału w zysku

Pomimo braku odpowiednich przepisów prawa, analogicznych jak w spółkach kapitałowych, możliwość wypłaty zaliczki na poczet udziału w zysku jest kwestionowana. Wypłata zaliczek na poczet udziału w zysku nie stoi bowiem w sprzeczności z naturą spółki komandytowej, a brak ustawowej regulacji w tym zakresie w przepisach dotyczących spółek komandytowych w szczególności i spółek osobowych w ogólności nie wydaje się stanowić ograniczenia tej możliwości, a wręcz przeciwnie – stanowi (podobnie jak w wielu innych przypadkach) przykład pozostawienia przez ustawodawcę szerokiej swobody kształtowania stosunków wewnętrznych przez wspólników w spółkach osobowych.

Wypłata zaliczek na poczet udziału w zysku może być bardzo praktyczna w modelowym typie spółek komandytowych. W sytuacji, w której uczestnictwo wspólników (komplementariuszy i komandytariuszy) stanowi główne lub jedyne źródło przychodu, a jednocześnie wspólnicy zobowiązani są do sukcesywnego odprowadzania zaliczek na podatek dochodowy, zaliczki na poczet zysku pozwolą na utrzymanie płynności finansowej lub zabezpieczenie środków na bieżące wydatki wspólników.

Podsumowanie

Wobec braku regulacji ustawowej, wskazane jest zawarcie w umowie spółki postanowień dotyczących zaliczek na poczet zysku. Postanowienia te mogą dotyczyć w szczególności warunków, w których wypłata zaliczki jest możliwa lub trybu ustalenia prawa do wypłaty zaliczki. Przy kształtowaniu postanowień umowy spółki wspólnicy powinni wziąć pod uwagę bezwzględnie obowiązujące przepisy dotyczące wniesienia wkładów i pokrycia udziału kapitałowego wspólnika. Przykład postanowienia umowy spółki: „wspólnicy mogą podjąć uchwałę o wypłacie zaliczki na poczet przewidywanego udziału w zysku, jeżeli spółka posiada środki wystarczające na wypłatę, a wkłady wspólników określone w umowie spółki zostały w całości wniesione”.