Każdemu wspólnikowi przysługuje prawo żądania rozwiązania spółki przez sąd (art. 63 § 1 ksh.). Przesłanką wydania wyroku jest istnienie „ważnego powodu” do rozwiązania spółki. Jeżeli ważny powód zachodzi po stronie jednego ze wspólników, zamiast orzekać o rozwiązaniu spółki sąd może orzec o wyłączeniu danego wspólnika ze spółki, na wniosek pozostałych wspólników (art. 63 § 2 ksh.).

Sąd zadecyduje o rozwiązaniu spółki

Podobnie jak w przypadku orzeczenia w sprawie pozbawienia wspólnika prawa reprezentacji lub prawa prowadzenia spraw spółki, ocena, czy przedstawione okoliczności stanowią „ważny powód” rozwiązania spółki, względnie – czy powód ten zachodzi w istocie po stronie jednego ze wspólników, należy do tzw. swobodnego uznania sędziowskiego (). Przyjmuje się, że sąd podejmuje w tego typu sprawach – stosując klauzule generalne – w sposób swobodny, ale jednocześnie związany zasadami słuszności, sprawiedliwości, etyki, dobrych obyczajów kupieckich, zaufania i lojalności w stosunkach spółkowych. O ile nie istnieje niepodważalny, zamknięty katalog okoliczności, które mogą przesądzić o wydaniu konstytutywnego orzeczenia o rozwiązaniu spółki, o tyle pewne okoliczności dotyczące danych wspólników – zarówno obiektywne, jak i subiektywne – mogą z dużym prawdopodobieństwem wskazywać na możliwość rozwiązania spółki lub wykluczenia danego wspólnika.

Możliwość rozwiązania spółki lub wykluczenie wspólnika

W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że okoliczności przemawiające za możliwością rozwiązania spółki lub wykluczenia wspólnika to między innymi:

  1. trwała niemożność osiągnięcia celu gospodarczego, zmniejszenie majątku spółki powodujące, że dalsza jej działalność jest niemożliwa lub niecelowa, trwała niezdolność do konkurowania na rynku,
  2. utrata koncesji lub zezwoleń przez spółkę niezbędnych do prowadzenia działalności lub utrata uprawnień zawodowych (w szczególności wymaganych do wykonywania wolnego zawodu) przez wspólnika,
  3. trwała niezgodność między wspólnikami i istnienie „pata decyzyjnego” w spółce, szczególnie w sytuacji, gdy nie ma możliwości podejmowania uchwał wskutek sprzeciwu wspólników,
  4. istnienie konfliktu między wspólnikami skutkującego braku możliwości spójnego i skoordynowanego prowadzenia spraw spółki i jej reprezentacji,
  5. prowadzenie spraw spółki lub jej reprezentacja w sposób sprzeczny z umową spółki lub uchwałami wspólników,
  6. brak wzajemnego zaufania, lojalności pomiędzy wspólnikami,
  7. uchylanie się od obowiązku wniesienia wkładu;
  8. naruszenie obowiązków wspólnika, w tym zakazu prowadzenia działalności konkurencyjnej.

Wniosek o wykluczenie wspólnika

Złożenie wniosku o wykluczenie wspólnika może nastąpić w drodze powództwa o wyłączenie wspólnika ze spółki, złożonego przez wszystkich pozostałych wspólników lub w drodze powództwa wzajemnego, jeżeli przeciwko wspólnikom został wniesiony pozew o rozwiązanie spółki prze wspólnika, po którego stronie w rzeczywistości leży ważny powód wykluczenia. Przed lub wraz z wniesieniem pozwu o rozwiązanie spółki lub wykluczenie wspólnika możliwe jest również wniesienie wniosku o jego zabezpieczenie, np. poprzez zawieszenie wspólnika lub wspólników w wykonywaniu praw członkowskich w spółce, w tym prawa do prowadzenia spraw spółki oraz prawa reprezentacji spółki.

Po wykluczeniu wspólnika ze spółki składającej się w trzech lub więcej wspólników, spółka trwa nadal pomiędzy pozostałymi wspólnikami, którzy mają obowiązek rozliczenia się z wykluczonym wspólnikiem z jego udziału kapitałowego (art. 65 § 2 ksh.).

Złożenie wniosku o wykluczenie wspólnika jest niedopuszczalne w spółkach dwuosobowych, w których występuje wyłącznie jeden komandytariusz i jeden komplementariusz, gdyż w takim przypadku wykluczenie wspólnika oznaczałoby rozwiązanie spółki. Jednak jeżeli w spółce dwuosobowej po stronie jednego ze wspólników zaistnieje ważny powód rozwiązania spółki, sąd może przyznać drugiemu wspólnikowi prawo do przejęcia majątku spółki z obowiązkiem rozliczenia się z występującym wspólnikiem, w tym wypłaty udziału kapitałowego (art. 65 w zw. z art. 66 ksh.). W tym przypadku warto zwrócić uwagę na fakt, że przepis art. 66 odnoszący się do spółek dwuosobowych odnosił się jedynie do „powodu rozwiązania spółki”, a nie „ważnego powodu rozwiązania spółki”, o którym mowa w art. 63 ksh. Tym samym dopuszczalna jest argumentacja, że w spółkach dwuosobowych nawet mniej ważne powody, a leżące po stronie drugiego ze wspólników, mogą stanowić podstawę do orzeczenia o przejęcia majątku spółki z obowiązkiem rozliczenia się z drugim ze wspólników.

Przejęcie ogółu praw i obowiązków wspólnika

Na zasadzie swobody umów możliwe wydaje się również zawarcie w umowie spółki postanowień przewidujących przejęcie ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki komandytowej, podobnie jak to ma miejsce w przypadku umorzenia udziałów wspólników spółek z ograniczoną odpowiedzialnością lub wyciśnięcia akcjonariuszy spółek akcyjnych. Brak jest w kodeksie spółek handlowych przepisów regulujących szczegółowo tę kwestię, dlatego indywidualnie należy oceniać ważność konkretnych postanowień umowy spółki pozwalających na „wyciśnięcie” innego wspólnika. W szczególności, wśród elementów niezbędnych w tego typu postanowieniach należy uwzględnić skonkretyzowanie okoliczności, które umożliwiają wyciśnięcie wspólnika oraz wynagrodzenie, które powinno być wypłacone w wysokości co najmniej równej udziałowi rozliczeniowemu (kapitałowemu), uwzględniającemu wartość zbywczą majątku spółki, kalkulowanemu dla wspólnika występującemu ze spółki.